De elfde toren werd als eerste opgeleverd.

Dat stond tenminste op het formulier.

Tersake hield formulier 11-T-XI tegen het licht. Linksboven stond ONTVANGEN. Rechtsonder zat een natte pootafdruk.

‘Dit kan niet,’ zei hij.

Bram stond onder de deur te lekken.

‘Kwak.’

Dat gold inmiddels als een volledige juridische procedure.

Op de oudste terp van Sursirai stond een ronde toren. Geen spits. Geen klok. Geen bord met een naam. Alleen elf ruwe stenen in een cirkel en een twaalfde steen die deed alsof hij er niet bij hoorde.

Bij het hek stond Bouwbedrijf De Torenvalk.

De uitvoerder kende Tersake inmiddels.

‘U bent laat,’ zei hij.

‘Wanneer is deze toren gebouwd?’

‘Voor de eerste.’

‘Welke eerste?’

‘Deze.’

Tersake wees op het nummer XI in zijn dossier.

‘Elf komt na tien.’

‘Alleen als u vanaf één begint.’

‘Waar zou ik anders beginnen?’

De uitvoerder wees naar de losse steen.

‘Daar.’

Binnen was geen trap.

De ruimte was rond en leeg. In de muur zaten elf dichtgemetselde deuren. Op iedere deur stond de afdruk van een andere toren.

Oren.

Een raam.

Een verdwaald pad.

Een bankje.

Een licht dat niet wist of het aan of uit was.

‘Zijn de andere torens hier gebouwd?’ vroeg Tersake.

‘Nee.’

‘Waarom staan ze dan in de muur?’

‘Omdat een herinnering soms eerder bestaat dan wat later gebeurt.’

Dat was geen antwoord waar Tersake mee kon werken.

Hij liep naar de eerste dichtgemetselde deur.

‘Dit is de Toren der Verlichting.’

‘Toren I,’ zei de uitvoerder.

‘Dus die is de eerste.’

‘In de reeks.’

‘En deze?’

‘Die was er vóór de reeks.’

Tersake zuchtte.

‘Dan had hij Toren Nul moeten heten.’

Uit de muur klonk een zachte kwak.

De elf deuren gingen tegelijk open.

Achter iedere deur stond hetzelfde landschap. Alleen het licht verschilde.

Ochtend.

Avond.

Gisteren.

Vandaag.

En een paar tijden waarvoor nog geen formulier bestond.

Tersake keek opnieuw naar nummer XI.

Daaronder schreef hij:

Als elfde aangetroffen. Als eerste aanwezig. Nummering administratief juist en feitelijk onbruikbaar.

De uitvoerder zette zijn handtekening.

Bram zijn poot.

Toen viel de eerste steen op zijn plaats.

Het bleek de laatste te zijn.